गावाच्या वेशीवरचं पिंपळाचं झाड, गावातल्या प्रत्येक पिढीच्या सुख-दुःखाचं साक्षीदार. त्याच झाडाखाली रामू नावाचा एक कोवळा पोरगा मातीत रेघोट्या ओढत बसला होता. त्याचे डोळे मात्र आभाळाकडे लागले होते, जणू काहीतरी शोधत होते. त्याचं गाव दुष्काळाने होरपळत होतं. शेतातली जमीन भेगाळली होती आणि लोकांच्या चेहऱ्यावरची आशा सुकून गेली होती. रामूचे वडील, शंकर, कपाळावरच्या आट्यांसकट रोज शेतात जायचे आणि रिकाम्या हातानेच परत यायचे. "हे पुस्तकातलं ज्ञान काय कामाचं? घाम गाळल्याशिवाय पोट भरत नाही," ते रामूला नेहमी सुनावत.
पण रामूचं जग वेगळंच होतं. एकदा शहरातून परत येताना त्याला बाजारात एक जुनं, फाटलेलं विज्ञानाचं पुस्तक सापडलं होतं. मातीचे प्रकार, पाणी वाचवण्याचे उपाय, पिकांची फेरपालट... त्या पुस्तकातल्या शब्दांनी रामूच्या मनात ज्ञानाचा एक अंकुर पेरला होता. ते पुस्तक त्याचा गुप्त खजिना बनलं. तो रात्री-अपरात्री कंदिलाच्या उजेडात ते वाचायचा आणि आपल्या वडिलांच्या शेती करण्याच्या पद्धती आणि पुस्तकातल्या ज्ञानातली तफावत त्याला स्पष्ट दिसायची.
एके दिवशी धाडस करून तो वडिलांना म्हणाला, "बाबा, आपण पिकांची लागवड अशी केली तर पाणी वाचेल." त्याच्या हातातलं ते फाटलेलं पुस्तक पाहून शंकरचा पारा चढला. "तू मला शिकवणार? ज्या मातीत माझ्या सात पिढ्या राबल्या, त्या मातीचं ज्ञान मला एक कागदाचा तुकडा देणार?" त्या दिवशी रामू गप्प बसला, पण त्याच्यातला ज्ञानाचा अंकुर शांत बसला नाही.
दुष्काळ अधिकच गडद झाला. गावातली पाण्याची पातळी खोल गेली. माणसं गाव सोडून शहराकडे जाऊ लागली. गावातल्या चावडीवर रोज चर्चा झडायच्या, पण कोणाकडेच उत्तर नव्हतं. सगळीकडे फक्त निराशा आणि एकमेकांवर दोषारोप. तेव्हाच रामूने एक निश्चय केला. त्याने शेताच्या एका कोपऱ्यात, जिथे कोणाची नजर जाणार नाही, तिथे एक छोटासा प्रयोग सुरू केला. पुस्तकात वाचलेल्या पद्धती तो वापरू लागला. मातीच्या मडक्यांमधून थेंब-थेंब पाणी देण्याची सोय केली, दगडांचे छोटे-छोटे बांध घालून वाहून जाणारं पाणी अडवलं आणि पिकांची फेरपालट केली. हळूहळू, त्या रखरखीत मातीत एक हिरवा ठिपका दिसू लागला. तो हिरवा ठिपका म्हणजे रामूच्या ज्ञानावरच्या विश्वासाचं प्रतीक होतं.
एके दिवशी गावातल्या एका लहान मुलाने खेळता-खेळता तो हिरवागार कोपरा पाहिला आणि धावत जाऊन सगळ्या गावाला सांगितलं. "रामूच्या शेतात जादू झालीये! तिथे हिरवं गवत उगवलंय!" गावकऱ्यांनी तिकडे धाव घेतली. शंकर आणि गावचे सरपंचही पोहोचले. भेगाळलेल्या जमिनीच्या मधोमध तो छोटासा हिरवा तुकडा पाहून सगळ्यांचे डोळे विस्फारले. ते फक्त एक शेत नव्हतं, तर मरणासन्न पडलेल्या गावात उगवलेली नवी आशा होती. शंकरने त्या हिरव्या पिकांकडे पाहिलं आणि मग आपल्या मुलाकडे. त्याचे डोळे अभिमानाने आणि पश्चातापाने भरून आले. त्यांचा आवाज कापत होता, "हे... हे कसं केलंस, पोरा?"
रामूने आपलं तेच जुनं, फाटलेलं पुस्तक हातात घेतलं आणि शांतपणे म्हणाला, "ही जादू नाही, बाबा. हे ज्ञान आहे. हे शिक्षण आहे." त्या एका क्षणाने सगळं गाव बदलून गेलं. गावच्या सरपंचांनी हात जोडून रामूला विनंती केली, "हे ज्ञान आम्हालाही दे, पोरा. आमची जमीन आणि आमची माणसं वाचव." त्या दिवसापासून पिंपळाच्या झाडाखालची जागा रामूची शाळा बनली. तो फक्त शेती कशी करायची हे शिकवत नव्हता, तर लहान मुलांना लिहायला-वाचायला शिकवत होता, मोठ्यांना हिशोब समजावत होता आणि सगळ्यांना एकत्र काम करण्याचं महत्त्व पटवून देत होता. तो सांगायचा, "शिक्षण म्हणजे शहरात जाऊन नोकरी मिळवणं नाही, तर आपलं आयुष्य, आपलं गाव सुंदर बनवणं."
काही वर्षांनी त्या गावाचं चित्रच पालटून गेलं. जिथे निराशा होती, तिथे आता हिरवीगार शेतं होती. गावात शाळा होती, पाण्याची सोय होती आणि लोकांच्या चेहऱ्यावर आत्मविश्वास होता. रामू आता फक्त शंकरचा मुलगा नव्हता, तर सगळ्या गावाचा 'मास्तर' झाला होता.
एका संध्याकाळी, आपल्या हिरव्यागार शेताकडे आणि आपल्या अभिमानाने मान उंचावलेल्या वडिलांकडे पाहताना रामूला पुस्तकात वाचलेलं एक वाक्य आठवलं - "शिक्षण म्हणजे भांडं भरणं नव्हे, तर दिवा पेटवणं आहे." त्याला कळून चुकलं होतं की, त्याच्या शिक्षणाने फक्त एक दिवा नाही, तर संपूर्ण गाव उजळून टाकलं होतं आणि हेच तर मानवी जीवनाचं खरं आणि महान ध्येय होतं.
सौरभ सुभाष केदार
९११२७७५८७५
No comments:
Post a Comment
Thank You For Visit and Comment