प्रस्तावना
जेव्हा भारताच्या स्वातंत्र्याची पहाट उगवत होती, तेव्हा देशाचे भविष्य अनेक तुकड्यांमध्ये विखुरलेले होते. अशा वेळी, एका व्यक्तीने आपल्या लोखंडी निश्चयाने आणि मुत्सद्दीपणाने या सर्व तुकड्यांना एकत्र जोडून 'अखंड भारताचे' स्वप्न साकार केले. ते होते सरदार वल्लभभाई पटेल, ज्यांना आदराने 'भारताचे लौहपुरुष' म्हटले जाते. ही केवळ एका व्यक्तीची नाही, तर एका युगाची कथा आहे.
मातीशी जोडलेला एक महत्त्वाकांक्षी तरुण
३१ ऑक्टोबर १८७५ रोजी गुजरातच्या खेडा जिल्ह्यातील एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात वल्लभभाईंचा जन्म झाला. त्यांचे वडील झवेरभाई हे १८५७ च्या स्वातंत्र्य संग्रामातील सैनिक होते, त्यामुळे देशभक्तीचे बाळकडू त्यांना घरातूनच मिळाले. लहानपणी अत्यंत सामान्य परिस्थितीत, शेतात काम करत त्यांचे बालपण गेले. पण त्यांच्या मनात एक मोठी महत्त्वाकांक्षा होती – कायद्याचे शिक्षण घेऊन वकील बनायचे. पैशाअभावी इंग्लंडला जाणे शक्य नव्हते, म्हणून त्यांनी मित्रांकडून पुस्तके आणून, दिवसा-रात्र अभ्यास करून वकिलीची परीक्षा उत्तीर्ण केली. हा त्यांच्या दृढनिश्चयाचा पहिला पुरावा होता.
यशस्वी वकील ते गांधीजींचे अनुयायी
अहमदाबादमध्ये त्यांनी वकिली सुरू केली आणि आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेने अल्पावधीतच फौजदारी कायद्याचे एक मोठे नाव बनले. त्यांचे जीवन युरोपियन पद्धतीचे आणि आरामात चालले होते. राजकारणात त्यांना अजिबात रस नव्हता. पण १९१७ मध्ये महात्मा गांधींच्या विचारांनी त्यांच्या जीवनाला एक नवी दिशा दिली. गांधीजींच्या साधेपणाने आणि देशासाठी असलेल्या तळमळीने ते इतके प्रभावित झाले की, त्यांनी आपली यशस्वी वकिली आणि ऐषारामाचे जीवन सोडून स्वातंत्र्य चळवळीत उडी घेतली.
'सरदार' या नावाची जन्मकथा
१९१८ चा खेडा सत्याग्रह आणि १९२८ चा बारडोली सत्याग्रह त्यांच्या नेतृत्वाची खरी ओळख ठरले. विशेषतः बारडोलीमध्ये, जेव्हा ब्रिटिश सरकारने शेतकऱ्यांवर अन्यायकारक कर लादला, तेव्हा वल्लभभाई शेतकऱ्यांचे आवाज बनून उभे राहिले. त्यांनी शेतकऱ्यांना संघटित केले आणि इंग्रजांना झुकायला भाग पाडले. त्यांच्या या धाडसी आणि यशस्वी नेतृत्वाने प्रभावित होऊन तेथील महिलांनी त्यांना 'सरदार' ही उपाधी दिली, आणि तेव्हापासून ते संपूर्ण देशासाठी 'सरदार पटेल' झाले.
अखंड भारताचे स्वप्न आणि ५६२ आव्हाने
स्वातंत्र्यानंतर सरदार पटेलांसमोर त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे आव्हान उभे होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाले होते, पण देश ५६२ लहान-मोठ्या संस्थानांमध्ये विभागलेला होता. जुनागढ, हैदराबाद आणि काश्मीरसारखी संस्थाने भारतात सामील होण्यास तयार नव्हती. इंग्रजांनी जाता-जाता भारताचे तुकडे करण्याचे कारस्थान रचले होते.
यावेळी सरदार पटेलांनी आपल्यातील मुत्सद्दी आणि प्रशासक जागा केला. त्यांनी साम, दाम, दंड, भेद या नीतीचा वापर करत प्रत्येक संस्थानाशी चर्चा केली. जिथे प्रेमाने काम झाले नाही, तिथे त्यांनी लष्करी कारवाईचा धाक दाखवून संस्थानांना भारतात विलीन होण्यास भाग पाडले. विशेषतः हैदराबादच्या निजामाला धडा शिकवण्यासाठी त्यांनी केलेली 'ऑपरेशन पोलो' ही लष्करी कारवाई त्यांच्या कणखरपणाचे प्रतीक आहे. त्यांच्या या अतुलनीय कार्यामुळेच आज आपण नकाशावर एकसंध भारत पाहू शकतो.
शेवटचा प्रवास आणि कायमचा वारसा
देशाला एकात्म केल्यानंतर त्यांनी भारतीय प्रशासकीय सेवेची (IAS) पायाभरणी केली, जेणेकरून देशाचा कारभार सुरळीत चालेल. दुर्दैवाने, स्वातंत्र्यानंतर ते देशाला जास्त काळ सेवा देऊ शकले नाहीत. १५ डिसेंबर १९५० रोजी त्यांचे मुंबईत हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.
सरदार पटेल आज आपल्यात नसले तरी, त्यांचे कार्य आणि विचार कायमच प्रेरणा देत राहतील. गुजरातमध्ये नर्मदा नदीच्या काठी उभा असलेला भव्य 'स्टॅच्यू ऑफ युनिटी' हा केवळ एक पुतळा नाही, तर त्यांच्या विशाल व्यक्तिमत्त्वाची आणि त्यांनी एकसंध केलेल्या भारताची आठवण आहे. त्यांचा जन्मदिवस 'राष्ट्रीय एकता दिवस' म्हणून साजरा करणे, ही त्यांना वाहिलेली खरी श्रद्धांजली आहे.
९११२७७५८७५
Socialize